काठमाडौं । घुँडा दुख्ने, लामो समय बसेपछि उठ्दा घुँडा कक्रक्क हुने, हिँड्दा वा भर्याङ चढ्दा दुखाइ बढ्ने तथा घुँडाबाट करकर वा घर्षण भएको जस्तो आवाज आउने समस्या धेरै मानिसमा देखिन्छ। कतिपयले यसलाई सामान्य उमेर बढ्दै गएको संकेत मानेर बेवास्ता गर्ने गर्छन्। तर यस्ता लक्षण घुँडाको ओस्टियोआर्थराइटिस अर्थात् जोर्नीको संरचना क्रमशः बिग्रँदै जाने समस्याका संकेत हुन सक्छन्।
घुँडाको जोर्नी किन खिइन्छ?
ओस्टियोआर्थराइटिस हुँदा हड्डीका टुप्पालाई सुरक्षित राख्ने कार्टिलेजसहित जोर्नीका अन्य तन्तुमा क्रमशः परिवर्तन र क्षति हुन थाल्छ। उमेर बढ्दै जाँदा यसको जोखिम बढ्छ। तर उमेर मात्रै यसको कारण होइन।
अधिक तौल वा मोटोपन, घुँडामा पुरानो चोट लागेको इतिहास, जोर्नीको अत्यधिक प्रयोग, बारम्बार घुँडा खुम्च्याउनुपर्ने वा बस्नुपर्ने काम तथा परिवारमा यस्तो समस्या भएको इतिहासले पनि जोखिम बढाउन सक्छ।
कस्ता लक्षण देखिन्छन्?
घुँडाको ओस्टियोआर्थराइटिसमा सुरुमा हल्का दुखाइ वा कक्रक्क हुने समस्या देखिन सक्छ। विशेषगरी लामो समय आराम गरेपछि उठ्दा घुँडा कडा भएको महसुस हुन सक्छ।
समय बित्दै जाँदा हिँड्दा, भर्याङ चढ्दा, कुर्सीबाट उठ्दा वा लामो समय उभिँदा दुखाइ बढ्न सक्छ। घुँडा सुन्निने, चलाउने क्षमता कम हुने तथा हिँड्दा घुँडाबाट घर्षण वा करकर आवाज आउने समस्या पनि देखिन सक्छ।
उपचार सम्भव छ?
ओस्टियोआर्थराइटिस पूर्ण रूपमा उल्टाउने उपचार हुँदैन, तर यसको दुखाइ नियन्त्रण गर्न र दैनिक गतिविधि सहज बनाउन विभिन्न उपचार प्रभावकारी हुन सक्छन्।
चिकित्सकले बिरामीको अवस्था हेरेर नियमित तथा सुरक्षित व्यायाम, फिजियोथेरापी, तौल व्यवस्थापन, आवश्यक औषधि तथा जोर्नीलाई सहयोग गर्ने उपकरणको सल्लाह दिन सक्छन्। समस्या निकै बढेर दैनिक जीवनमै ठूलो असर परेको अवस्थामा अन्य उपचार असफल भए घुँडाको जोर्नी प्रत्यारोपण (joint replacement) समेत विकल्प हुन सक्छ।
घुँडा दुख्यो भन्दै व्यायाम नै बन्द गर्ने?
सधैँ होइन। चिकित्सकको सल्लाहअनुसार गरिने उपयुक्त शारीरिक गतिविधिले घुँडालाई चलायमान राख्न र वरिपरिका मांसपेशी बलियो बनाउन मद्दत गर्न सक्छ। हिँडाइ, साइकल चलाउने वा पानीमा गरिने व्यायामजस्ता जोर्नीमा कम दबाब पर्ने गतिविधि उपयोगी हुन सक्छन्। तर नयाँ व्यायाम सुरु गर्दा बिस्तारै सुरु गर्नुपर्छ र अत्यधिक दुखाइ भए स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनुपर्छ।
कसरी जोगिने?
घुँडाको समस्या पूर्ण रूपमा रोक्न सधैँ सम्भव हुँदैन। तर स्वस्थ तौल कायम राख्ने, नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने, घुँडामा चोट लाग्नबाट जोगिने र घुँडामा अत्यधिक दोहोरिने दबाब पर्ने गतिविधिमा सावधानी अपनाउनेजस्ता उपायले जोखिम घटाउन वा समस्या बढ्न नदिन सहयोग गर्न सक्छ।
कहिले चिकित्सकलाई देखाउने?
घुँडाको दुखाइ लगातार भइरहने, सुन्निने, हिँडडुल गर्न कठिन हुने, घुँडा अस्थिर हुने वा दैनिक काममै असर पर्न थालेमा चिकित्सकसँग जाँच गराउनु उचित हुन्छ। आवश्यक परे चिकित्सकले शारीरिक परीक्षणसँगै एक्स–रे वा अन्य परीक्षणबाट समस्याको कारण पत्ता लगाउन सक्छन्।
महत्त्वपूर्ण कुरा: घुँडा दुख्दैमा सबैलाई ओस्टियोआर्थराइटिस नै भएको हुँदैन। गाउट, चोटपटक, संक्रमण वा अन्य जोर्नीसम्बन्धी रोगले पनि घुँडा दुख्न सक्छ। त्यसैले लक्षण लामो समय रहेमा आफूखुसी औषधि खानुभन्दा चिकित्सकबाट कारण पहिचान गराउनु आवश्यक हुन्छ।
