काठमाडौं । नेपालमा पछिल्लो समय बालबालिकासँग सम्बन्धित दुई घटनाले समाजमा बालसुरक्षाको अवस्थामाथि गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ। साढे दुई वर्षका शिवन तामाङ जंगलमा हराएर केही दिनपछि सकुशल भेटिनु सुखद घटना हो। तर अर्कोतर्फ तीन वर्षीया गरिमा चौधरीलाई चकलेटको प्रलोभन देखाएर लगिएको आरोपपछि भएको जघन्य घटनाले बालबालिका आफ्नै वरपर कति जोखिममा छन् भन्ने चिन्ता बढाएको छ।
यी दुई घटनाको प्रकृति फरक भए पनि यसले एउटा साझा प्रश्न जन्माएको छ—बालबालिकाका लागि प्राकृतिक जोखिमभन्दा मानवीय जोखिम झन् ठूलो बन्दै गएको त होइन?
जंगलमा बाटो बिराउन सकिन्छ, जंगली जनावर तथा भौगोलिक कठिनाइको सामना गर्नुपर्न सक्छ। तर प्रकृतिको जोखिममा मानवीय नियत हुँदैन। मानिसले भने विश्वास जितेर, प्रलोभन देखाएर वा अवसरको फाइदा उठाएर बालबालिकालाई जोखिममा पार्न सक्छ। यही कारण बालसुरक्षाको विषय अहिले परिवारको सीमाभन्दा बाहिर गएर सामाजिक जिम्मेवारीको विषय बन्न आवश्यक छ।
बालबालिका स्वभावतः सरल र विश्वासिला हुन्छन्। मिठो बोली, चकलेट, खेलौना वा आफूले चिनेको व्यक्तिको नामले पनि उनीहरूलाई सजिलै प्रभावित गर्न सक्छ। यही कमजोरीको दुरुपयोग अपराधीले गर्न सक्छन्। त्यसैले ‘अपरिचितसँग नजानू’ भनेर मात्र बालबालिकालाई सुरक्षित बनाउन सकिँदैन।
बालबालिकालाई असहज व्यवहार पहिचान गर्न, आफूलाई मन नपरेको कुरा स्पष्ट रूपमा अस्वीकार गर्न, समस्यामा पर्दा विश्वासिलो व्यक्तिलाई जानकारी दिन र कुनै घटना लुकाउन नपर्ने वातावरण बनाउन आवश्यक छ।
घरमा बच्चाले आफ्नो कुरा निर्धक्क भन्न सक्ने वातावरण सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ। बच्चाले कुनै व्यक्तिसँग जान डर मान्छ, व्यवहारमा अचानक परिवर्तन देखिन्छ, असामान्य रूपमा त्रसित हुन्छ वा कुनै असहज घटना सुनाउँछ भने त्यसलाई सामान्य ठानेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। पहिलो प्रतिक्रिया गाली वा शंका होइन, विश्वास र सुरक्षा हुनुपर्छ।
बालसुरक्षा अभिभावकको मात्र जिम्मेवारी पनि होइन। विद्यालय, छिमेकी, स्थानीय सरकार, समुदाय र सुरक्षा निकाय सबैको भूमिका उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। विद्यालयबाट घर जाने बाटो, खेल्ने स्थान तथा बालबालिकाको बढी आवतजावत हुने क्षेत्रमा निगरानी र सुरक्षा व्यवस्था बलियो बनाउन आवश्यक छ।
राज्यले पनि बालबालिकासम्बन्धी अपराधमा तत्काल अनुसन्धान, प्रभावकारी उद्धार, पीडितमैत्री न्याय र दोषीमाथि कडा कानुनी कारबाही सुनिश्चित गर्नुपर्छ। घटना भएपछि मात्र सक्रिय हुनेभन्दा जोखिम पहिचान गरेर घटना हुन नदिने प्रणाली निर्माण गर्नु अझ प्रभावकारी हुन्छ।
अहिले बालसुरक्षाको चुनौती सडक र घरआँगनमा मात्र सीमित छैन। मोबाइल, सामाजिक सञ्जाल र अनलाइन माध्यमको प्रयोग बढेसँगै डिजिटल जोखिमसमेत थपिएको छ। फेक प्रोफाइल, अनलाइन प्रलोभन, साइबर दुर्व्यवहार तथा डिजिटल माध्यमबाट विश्वास कायम गरेर वास्तविक जीवनमा जोखिम सिर्जना गर्ने सम्भावनाबारे पनि बालबालिका र अभिभावक दुवै सचेत हुनुपर्छ।
बालबालिकालाई नियन्त्रण गरेर मात्र सुरक्षा सुनिश्चित हुँदैन। उनीहरूलाई जोखिम चिन्न, गलत व्यवहारको विरोध गर्न र आवश्यक पर्दा सहयोग माग्न सक्ने आत्मविश्वास दिनुपर्छ।
शिवन तामाङ सकुशल भेटिनु समाजका लागि राहतको विषय हो। तर गरिमा चौधरीमाथि भएको भनिएको घटनाले हाम्रो सामाजिक संरचनामै गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। यी घटनाले बालसुरक्षालाई अझ गम्भीरताका साथ लिनुपर्ने सन्देश दिएका छन्।
अब हाम्रो लक्ष्य बालबालिका हराएपछि खोज्ने समाज बनाउनु होइन, हराउनै नदिने र जोखिममा पर्नै नदिने समाज निर्माण गर्नु हुनुपर्छ।
सभ्य समाजको वास्तविक पहिचान उसका ठूला भवन र आधुनिक प्रविधिले होइन, उसले आफ्ना बालबालिकालाई कति सुरक्षित वातावरण दिन सकेको छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ। त्यसैले जंगलको जोखिमबाट मात्र होइन, समाजभित्र लुकेका मानवीय जोखिमबाट समेत बालबालिकालाई जोगाउने साझा जिम्मेवारी आजको आवश्यकता हो।
