लेखनाथ सिकारू
नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनका संस्थापक पुस्ताका अग्रणी नेता, सिद्धान्तकार, संगठनकर्ता तथा जनवादी परिवर्तनका अथक योद्धा स्वर्गीय तुल्सीलाल अमात्यको २९औँ स्मृति दिवस आज देशभरका प्रगतिशील, लोकतान्त्रिक तथा वामपन्थी शक्तिका लागि केवल स्मरणको दिन मात्र होइन, आत्मसमीक्षा र वैचारिक पुनर्संकल्पको अवसर पनि हो।
उहाँप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै उहाँले जीवनभर बोकेको वर्गमुक्त समाजको सपना, जनताको पक्षमा उभिने साहस र सिद्धान्तप्रतिको निष्ठालाई पुनः स्मरण गर्नु आजको ऐतिहासिक आवश्यकता बनेको छ।
तुल्सीलाल अमात्य नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनका ती विरल व्यक्तित्वमध्ये एक हुनुहुन्थ्यो, जसले राजनीति केवल शासन प्राप्त गर्ने माध्यम होइन, समाजलाई शोषण, विभेद र अन्यायबाट मुक्त गराउने ऐतिहासिक अभियान हो भन्ने विश्वासलाई जीवनभर व्यवहारमा उतार्नुभयो। उहाँको राजनीतिक यात्रा श्रमिक, किसान, निमुखा र उत्पीडित वर्गको मुक्तिसँग जोडिएको थियो। उहाँका लागि कम्युनिष्ट आन्दोलनको केन्द्रमा सत्ता होइन, जनता थिए।
नेपालमा सामन्तवाद, निरंकुशता र वर्गीय उत्पीडनको जग गहिरो थियो। त्यस्तो परिस्थितिमा वैज्ञानिक समाजवाद, वर्गीय चेतना र जनसंगठनको आवश्यकता औँल्याउँदै तुल्सीलाल अमात्यले कम्युनिष्ट आन्दोलनलाई वैचारिक आधार प्रदान गर्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभयो। उहाँले नेपाली समाजको विशिष्ट यथार्थलाई बुझेर राष्ट्रिय स्वाधीनता, जनवादी अधिकार र समाजवादी रूपान्तरणलाई एउटै ऐतिहासिक प्रक्रियाका रूपमा व्याख्या गर्नुभयो।
उहाँको राजनीतिक जीवनको सबैभन्दा ठूलो विशेषता वैचारिक दृढता थियो। सत्ता परिवर्तनलाई अन्तिम लक्ष्य होइन, सामाजिक-आर्थिक संरचनाको रूपान्तरणको प्रारम्भिक चरणका रूपमा उहाँले बुझ्नुभयो। यही कारण उहाँले पटक-पटक जोड दिनुभएको थियो कि जनताको राजनीतिक अधिकारसँगै आर्थिक अधिकार सुनिश्चित नभएसम्म लोकतन्त्र अधुरो रहन्छ। उत्पादनका साधनमाथिको सीमित वर्गको नियन्त्रण, श्रमको शोषण, सम्पत्तिको असमान वितरण र अवसरमाथिको एकाधिकार अन्त्य नगरी वास्तविक समानता सम्भव हुँदैन भन्ने उहाँको निष्कर्ष आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।
आज नेपाल संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा प्रवेश गरिसकेको छ। संविधानले धेरै लोकतान्त्रिक अधिकार सुनिश्चित गरेको छ। तर आर्थिक असमानता, बेरोजगारी, श्रमको अवमूल्यन, कृषि संकट, शिक्षा र स्वास्थ्यको व्यापारीकरण तथा युवाको व्यापक विदेश पलायनले सामाजिक न्यायको प्रश्न अझै जीवित रहेको देखाउँछ। राजनीतिक परिवर्तन भए पनि आर्थिक संरचनामा अपेक्षित रूपान्तरण हुन नसक्दा जनतामा निराशा बढेको यथार्थलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन।
यही सन्दर्भमा तुल्सीलाल अमात्यको विचारले पुनः प्रश्न उठाउँछ-के परिवर्तन केवल सरकार फेरिने प्रक्रियासम्म सीमित रहने कि उत्पादन सम्बन्ध, राज्यको चरित्र र विकासको मोडेल पनि जनताको पक्षमा रूपान्तरित हुने? यो प्रश्न आज पनि नेपाली राजनीतिका केन्द्रमा उभिएको छ।
वामपन्थी आन्दोलनले विगतमा धेरै उपलब्धि हासिल गरेको छ। निरंकुश व्यवस्थाविरुद्धको संघर्षदेखि गणतन्त्र स्थापना, समावेशीकरण, सामाजिक न्यायका मुद्दा र श्रमिक अधिकारका सवालसम्म वाम आन्दोलनको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको इतिहास छ। तर त्यही आन्दोलनभित्र अवसरवाद, गुटबन्दी, व्यक्तिवाद, वैचारिक विचलन र सत्ताकेन्द्रित प्रवृत्तिले जनविश्वास कमजोर बनाएको आलोचना पनि व्यापक रूपमा उठेको छ। तुल्सीलाल अमात्यको जीवनले यही अवस्थामा एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ-कम्युनिष्ट आन्दोलनको शक्ति पदमा होइन, सिद्धान्तमा हुन्छ; नेतामा होइन, जनतामा हुन्छ।
आज आवश्यकता नयाँ पुस्ताले तुल्सीलाल अमात्यलाई केवल इतिहासका पात्रका रूपमा होइन, राजनीतिक नैतिकताको मानकका रूपमा अध्ययन गर्नु हो। उहाँले सरल जीवन, इमानदार राजनीति, जनताप्रतिको उत्तरदायित्व र वैचारिक अनुशासनलाई व्यवहारमा प्रमाणित गर्नुभयो। उहाँका लागि राजनीति व्यक्तिगत समृद्धिको साधन होइन, सामाजिक परिवर्तनको साधना थियो।
नेपालको वर्तमान राजनीतिक संकटले पनि यही शिक्षा दिन्छ कि विचारविहीन सत्ता अन्ततः जनविरोधी बन्न सक्छ। लोकतन्त्रलाई केवल निर्वाचनमा सीमित नगरी आर्थिक लोकतन्त्र, सामाजिक समानता र श्रमको सम्मानसँग जोड्न नसकेसम्म जनताको आकांक्षा पूरा हुँदैन। यही कारण तुल्सीलाल अमात्यको समाजवादी दृष्टि आज पनि बहसको केन्द्रमा रहनुपर्ने विषय हो।
२९औँ स्मृति दिवसका अवसरमा उहाँलाई सच्चा श्रद्धाञ्जली भनेको केवल माल्यार्पण गर्नु होइन; उहाँले उठाएका सामाजिक न्याय, राष्ट्रिय स्वाधीनता, श्रमिक अधिकार, जनमुखी अर्थतन्त्र, वैचारिक इमानदारी र जनताप्रतिको उत्तरदायित्वका मूल्यहरूलाई व्यवहारमा उतार्ने संकल्प गर्नु हो। आजको पुस्ताले यदि उहाँको राजनीतिक नैतिकता, जनपक्षीय दृष्टिकोण र परिवर्तनप्रतिको अडानबाट प्रेरणा लिन सक्यो भने त्यो नै उहाँप्रतिको सबैभन्दा ठूलो सम्मान हुनेछ।
स्वर्गीय तुल्सीलाल अमात्य भौतिक रूपमा हामीबीच हुनुहुन्न। तर उहाँले रोपेको जनवादी चेतनाको बीउ, समानतामूलक समाज निर्माणको सपना र श्रमजीवी जनताको मुक्तिको आदर्श नेपाली समाजको प्रगतिशील यात्रामा सदैव जीवित रहनेछ।
स्वर्गीय तुल्सीलाल अमात्यप्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली। उहाँका विचार, आदर्श र जनपक्षीय राजनीतिक संस्कृतिले आगामी पुस्तालाई निरन्तर प्रेरणा दिइरहोस्।
