लेखनाथ सिकारू

लुम्बिनीमा प्रस्तावित विशाल शान्ति केन्द्र केवल एउटा भौतिक संरचना मात्र होइन, मानव एकता, अन्तरधार्मिक सद्भाव र विश्वबन्धुत्वको साझा थलो बनाउने परिकल्पना पनि हो ।

लुम्बिनी । विश्व एकातिर कृत्रिम बुद्धिमत्ता, विज्ञान र प्रविधिको तीव्र विकाससँगै नयाँ युगमा प्रवेश गरिरहेको छ, अर्कोतिर युद्ध, हिंसा, असमानता, धार्मिक तथा सामाजिक विभाजन र वातावरणीय संकटले मानव सभ्यताको भविष्यप्रति गम्भीर प्रश्न उठाइरहेका छन्। यही विरोधाभासपूर्ण समयमा बुद्धको जन्मभूमि लुम्बिनीबाट विश्व शान्ति, करुणा, मानव एकता र विश्वबन्धुत्वको नयाँ सन्देश प्रवाह गर्ने अभियान अघि बढेको छ।

परमपूज्य क्याब्जे श्याल्पा तेन्जिन रिन्पोछेको नेतृत्वमा अघि सारिएको युनिभर्सल पिस सेन्चुरी Universal Peace Sanctuary को अवधारणा यही अभियानको केन्द्रमा छ।

लुम्बिनीमा निर्माणको परिकल्पना गरिएको यो विशाल शान्ति केन्द्रलाई कुनै एउटा धर्म, सम्प्रदाय वा राष्ट्रको केन्द्र नभई सम्पूर्ण मानवजातिको साझा शान्ति थलोका रूपमा विकास गर्ने लक्ष्य राखिएको छ।

रिन्पोछेको मूल सन्देश छ- “विश्व शान्तिको सुरुवात आन्तरिक शान्तिबाट हुन्छ।”

उहाँको दृष्टिमा बाहिरी संसारमा शान्तिको खोज गर्नुअघि मानिसको हृदयमा शान्ति, करुणा, सहिष्णुता र नैतिक चेतनाको विकास हुनुपर्छ। यही दर्शनलाई संस्थागत स्वरूप दिँदै लुम्बिनीलाई विश्व शान्तिको अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने प्रयास अघि बढाइएको हो।

युद्ध र विभाजनको युगमा शान्तिको खोज

मानव सभ्यताले विज्ञान र प्रविधिमा अभूतपूर्व सफलता हासिल गरिसकेको छ। केही दशकअघिसम्म असम्भव ठानिएका प्रविधिहरू आज सामान्य जीवनको हिस्सा बनेका छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले ज्ञान, स्वास्थ्य, शिक्षा, अर्थतन्त्र र अनुसन्धानका क्षेत्रमा नयाँ सम्भावनाका ढोका खोलिरहेको छ। तर प्रविधिको विकाससँगै मानव समाज शान्त भने हुन सकेको छैन।

विश्वका विभिन्न भागमा युद्ध र द्वन्द्व जारी छन्। सामाजिक तथा राजनीतिक ध्रुवीकरण बढिरहेको छ। आर्थिक असमानता, वातावरणीय संकट र मानसिक तनावले पनि मानव जीवनलाई प्रभावित गरिरहेको छ।

यही अवस्थामा श्याल्पा रिन्पोछेको अभियानले एउटा आधारभूत प्रश्न उठाउँछ- मानव सभ्यताको प्रगति केवल हामीले कति धेरै आविष्कार गर्‍यौँ भन्ने कुराबाट मापन गर्ने कि हामीले मानव दुःख कति घटायौँ भन्ने कुराबाट पनि ? रिन्पोछेको उत्तर स्पष्ट छ- विकासको केन्द्रमा मानवता हुनुपर्छ।

लुम्बिनीमा शान्तिको विशाल केन्द्र

भगवान गौतम बुद्धको जन्मभूमि लुम्बिनी विश्वका लागि एउटा ऐतिहासिक र आध्यात्मिक स्थल मात्र होइन, शान्ति, अहिंसा र करुणाको विश्वव्यापी सन्देशसँग जोडिएको भूमि पनि हो ।  यही कारण लुम्बिनीमा प्रस्तावित Universal Peace Sanctuary लाई एउटा विशेष महत्त्वका साथ हेरिएको छ।

विशाल संरचनासहित निर्माण गर्ने परिकल्पना गरिएको यो केन्द्रमा शान्ति सम्मेलन, अन्तरधार्मिक संवाद, ध्यान तथा आध्यात्मिक अभ्यास, शैक्षिक तथा बौद्धिक कार्यक्रम, वातावरण संरक्षण र मानव कल्याणसँग सम्बन्धित गतिविधि सञ्चालन गर्ने सोच अघि सारिएको छ।

यसको उद्देश्य मानिसलाई केवल एउटा भवन देखाउनु होइन, आफ्नो जीवन, समाज र सम्पूर्ण मानवताप्रतिको जिम्मेवारीबारे सोच्ने वातावरण निर्माण गर्नु हो। यस अर्थमा प्रस्तावित केन्द्रको महत्व यसको भौतिक आकारभन्दा यसको वैचारिक उद्देश्यमा बढी देखिन्छ।

धर्मभन्दा माथि मानवताको साझा घर

Universal Peace Sanctuary को अवधारणाको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष यसको सार्वभौमिक चरित्र हो। विश्वका विभिन्न धर्म, संस्कृति, भाषा, जाति र राष्ट्रियताका मानिस एउटै स्थानमा आएर एकअर्कालाई बुझ्न, सम्मान गर्न र साझा मानवताको खोज गर्न सकून् भन्ने यसको मूल भावना हो। रिन्पोछेको दृष्टिमा धर्महरूबीच प्रतिस्पर्धा होइन, संवाद आवश्यक छ। मानिसले आफ्नो आस्था कायम राख्दै अर्कोको आस्थाको सम्मान गर्न सक्यो भने धार्मिक सद्भाव बलियो हुन्छ। त्यसैले लुम्बिनीमा प्रस्तावित शान्ति केन्द्रलाई अन्तरधार्मिक सद्भाव, मानव एकता र विश्वबन्धुत्वको साझा थलो बनाउने परिकल्पना गरिएको छ।

‘युद्धभन्दा शान्तिलाई लोकप्रिय बनाऔँ’

रिन्पोछेको अभियानको उल्लेखनीय नारामध्ये एक हो- “युद्धभन्दा शान्तिलाई लोकप्रिय बनाऔँ।” उहाँका अनुसार शान्ति केवल राष्ट्रका नेताहरूले गर्ने सम्झौता, अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन वा राजनीतिक घोषणामा सीमित विषय हुनुहुँदैन। शान्ति मानिसको दैनिक जीवनको संस्कृति बन्नुपर्छ। परिवारमा सम्मान, विद्यालयमा सहिष्णुता, कार्यस्थलमा सहकार्य, समाजमा करुणा र राष्ट्रबीच संवाद-यी सबै शान्तिका आधार हुन्।

त्यसैले रिन्पोछेले मानिसहरूलाई “शान्तिका संरक्षक” (Custodian of Peace) बन्न आह्वान गर्दै आउनुभएको छ। उहाँको विचारमा प्रत्येक क्षण मानिससँग एउटा छनोट हुन्छ-घृणा वा करुणा, विभाजन वा एकता, हिंसा वा शान्ति। यिनै व्यक्तिगत छनोटहरूको सामूहिक परिणामले भविष्यको विश्व निर्माण गर्छ।

“शान्ति भविष्यको सपना होइन, वर्तमानको अभ्यास हो”

रिन्पोछेको शिक्षाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष वर्तमान क्षणप्रतिको सचेतता हो। उहाँको दृष्टिमा शान्ति कुनै टाढाको भविष्यमा प्राप्त हुने आदर्श होइन। यो आज, यही क्षणदेखि अभ्यास गर्नुपर्ने जीवनपद्धति हो। मानिसले आफूभित्र शान्ति विकास गर्न सके परिवारमा शान्ति फैलिन सक्छ। परिवारबाट समुदायमा, समुदायबाट राष्ट्रमा र राष्ट्रबाट विश्वमा शान्तिको विस्तार हुन सक्छ। यसैले उहाँको अभियानको आधार बाह्य राजनीतिक परिवर्तनभन्दा पहिले मानवीय चेतनाको रूपान्तरण हो।

विश्वका मञ्चमा शान्तिको आवाज

श्याल्पा रिन्पोछेको शान्ति अभियान नेपालमा मात्र सीमित छैन। उहाँले विभिन्न देशमा पुगेर आध्यात्मिक चेतना, नैतिक नेतृत्व, करुणा र विश्व शान्तिका विषयमा आफ्ना विचार प्रस्तुत गर्दै आउनुभएको छ। स्विट्जरल्यान्ड, संयुक्त राज्य अमेरिका, मलेसिया, ताइवानलगायतका देशमा उहाँले विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय मञ्च, विश्वविद्यालय तथा संस्थाहरूमा सम्बोधन गर्नुभएको छ। विश्व आर्थिक मञ्च, प्रतिष्ठित विश्वविद्यालय तथा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा उहाँले प्रस्तुत गर्दै आएको विचारको केन्द्रमा एउटा धारणा देखिन्छ- मानव सभ्यताको बाह्य प्रगति र आन्तरिक विकासबीच सन्तुलन आवश्यक छ।

उहाँको दृष्टिमा नेतृत्व भनेको शक्ति र पद मात्र होइन; अरूको दुःख बुझ्ने, जिम्मेवारी वहन गर्ने र समाजलाई सकारात्मक दिशामा लैजाने क्षमता हो।

विज्ञान र कृत्रिम बुद्धिमत्तासँग करुणाको सम्बन्ध

आधुनिक प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताप्रति रिन्पोछेको दृष्टिकोण विरोधको होइन, जिम्मेवार प्रयोगको पक्षमा देखिन्छ।

AI ले तथ्य विश्लेषण गर्न, जटिल समस्या समाधान गर्न र मानव जीवनका विभिन्न क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना सिर्जना गर्न सक्छ। तर प्रविधिले प्रेम, सहानुभूति, करुणा र नैतिक विवेकको स्थान लिन नसक्ने उहाँको धारणा छ। त्यसैले उहाँ विज्ञान र आध्यात्मिक चेतनाबीच संवादको आवश्यकता औँल्याउनुहुन्छ।

“प्रविधि बुद्धिसँग विकसित हुनुपर्छ, बुद्धिले करुणाको सेवा गर्नुपर्छ र प्रगतिको अन्तिम मापन मानव दुःखको कमी तथा जीवनको समृद्धिबाट हुनुपर्छ।”

२१औँ शताब्दीमा विज्ञान र आध्यात्मिकताको सम्बन्धबारे विश्वभर बहस भइरहेका बेला यो दृष्टिकोण थप विचारणीय बनेको छ।

कापन गुम्बादेखि लुम्बिनीसम्मको यात्रा

रिन्पोछेको अभियानको आधार केवल अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा दिइने भाषण होइन। काठमाडौंको कापनमा रहेको श्याल्पा गुम्बा उहाँको आध्यात्मिक साधना, शिक्षा र मानव सेवाको महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा रहेको छ। यहाँ सयौं  भिक्षु-भिक्षुणीहरूले बौद्ध दर्शन, ध्यान, अनुशासन र नैतिक जीवनको अभ्यास गर्दै आएका छन्। उनीहरूका लागि रिन्पोछे आध्यात्मिक गुरु मात्र नभई अभिभावक, मार्गदर्शक र प्रेरणाका स्रोतका रूपमा रहनुभएको छ।

नेपालसहित विभिन्न देशमा परोपकारी तथा मानवीय गतिविधि अघि बढाउँदै आएको रिन्पोछेको अभियानले व्यक्तिगत आध्यात्मिक साधनालाई सामाजिक सेवासँग जोड्ने प्रयास पनि गरेको देखिन्छ। कापनको आध्यात्मिक केन्द्रबाट सुरु भएको यो दृष्टि अहिले लुम्बिनीमा विश्वव्यापी शान्ति केन्द्रको परिकल्पनासम्म पुगेको छ।

एक व्यक्तिबाट हजारौँ शान्तिदूतसम्म

रिन्पोछेले आफूलाई कहिलेकाहीँ “One-man Army” अर्थात् “एक्लो सैनिक”का रूपमा चित्रण गर्नुभएको पाइन्छ। तर उहाँको दीर्घकालीन उद्देश्य एक्लै विश्व शान्तिको अभियान चलाउनु होइन। उहाँ हजारौँ मानिसलाई शान्तिको दूतका रूपमा तयार पारेर एउटा दीर्घकालीन विश्वव्यापी आन्दोलन निर्माण गर्न चाहनुहुन्छ।

उहाँको विश्वासमा कुनै पनि महान् अभियान व्यक्तिविशेषको जीवनसँग समाप्त हुनुहुँदैन। साझा उद्देश्यलाई धेरै मानिसले आफ्नो जिम्मेवारीका रूपमा स्वीकार गरेपछि मात्र अभियान पुस्तौँसम्म जीवित रहन्छ।

यही कारण Universal Peace Sanctuary लाई एउटा भवनभन्दा ठूलो विश्वव्यापी शान्ति आन्दोलनको संस्थागत आधारका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

जेनेभादेखि लुम्बिनीसम्म शान्तिको सेतु

यस अभियानमा जेनेभा र लुम्बिनीलाई फरक तर परस्परपूरक भूमिकामा हेर्ने परिकल्पना पनि गरिएको छ। जेनेभा अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीति, मानवअधिकार र विश्व सहकार्यको महत्वपूर्ण केन्द्र हो भने लुम्बिनी बुद्धको शान्ति, करुणा र अहिंसाको सन्देशसँग जोडिएको विश्वप्रसिद्ध स्थल हो। एकातिर अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक संवाद र अर्कोतिर आध्यात्मिक जागरण तथा मानवीय चेतनाको विकासलाई जोड्न सकिए विश्व शान्तिका लागि नयाँ प्रकारको संवादको ढोका खोल्न सक्ने सम्भावना देखिन्छ।

नेपालका लागि शान्ति कूटनीतिक अवसर

Universal Peace Sanctuary को परिकल्पना सफल रूपमा अघि बढ्न सके यसको प्रभाव लुम्बिनी वा धार्मिक पर्यटनमा मात्र सीमित रहने छैन। बुद्ध जन्मभूमिका रूपमा नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानलाई शान्ति कूटनीति, अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन, अनुसन्धान, शिक्षा, सांस्कृतिक आदानप्रदान र दिगो पर्यटनसँग जोड्ने अवसर सिर्जना हुन सक्छ।

विश्वका नेता, आध्यात्मिक गुरु, वैज्ञानिक, शिक्षाविद्, शान्ति अभियन्ता, युवा तथा नागरिक समाजका प्रतिनिधिलाई लुम्बिनीमा नियमित रूपमा संवादका लागि ल्याउन सकिए नेपाल विश्व शान्तिको अन्तर्राष्ट्रिय विमर्शमा अझ प्रभावकारी रूपमा उपस्थित हुन सक्छ।

तर यस्ता ठूला परियोजनाको सफलता केवल इच्छाशक्तिले सम्भव हुँदैन। त्यसका लागि कानुनी स्पष्टता, पारदर्शिता, सुशासन, संस्थागत समन्वय, सार्वजनिक विश्वास र दीर्घकालीन राष्ट्रिय दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ।

लुम्बिनीको विकाससँग सम्बन्धित कुनै पनि विवाद वा प्रक्रियागत विषयलाई व्यक्तिगत टकरावका रूपमा नभई कानुन, पारदर्शिता, राष्ट्रिय हित र बुद्धभूमिको गरिमाका आधारमा समाधान गर्नु सबै पक्षको साझा जिम्मेवारी हो।

भवन मात्र होइन, चेतनाको केन्द्र

Universal Peace Sanctuary को सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यसको भवन कति ठूलो हुन्छ भन्ने होइन। प्रश्न यो हो-त्यो भवनभित्रबाट कस्तो विचार विश्वमा प्रवाह हुन्छ ? यदि त्यहाँ मानिसहरू विभिन्न धर्मका भएर पनि एउटै मानव परिवारका सदस्यका रूपमा संवाद गर्न सक्छन् भने त्यसको महत्व वास्तुकलाभन्दा धेरै ठूलो हुनेछ।

यदि त्यहाँ वैज्ञानिक र आध्यात्मिक गुरु एउटै मञ्चमा बसेर मानवताको भविष्यबारे छलफल गर्न सक्छन् भने त्यसले नयाँ विश्व संवादको आधार बनाउन सक्छ। यदि त्यहाँ युद्धमा विश्वास गर्ने मानिसले पनि शान्तिको सम्भावना देख्न सक्छ भने त्यसको उद्देश्य सार्थक हुनेछ। र यदि त्यहाँ पुगेको मानिसले आफूभित्रको घृणा, अहंकार र विभाजनभन्दा माथि उठेर करुणा र मानवताको पक्ष रोज्न प्रेरणा पाउँछ भने त्यो संरचना वास्तवमै शान्तिको जीवित केन्द्र बन्नेछ।

लुम्बिनी : विश्वबन्धुत्वको नयाँ गन्तव्य

बुद्धको जन्मभूमिले हजारौँ वर्षअघि संसारलाई करुणा, अहिंसा र मध्यम मार्गको सन्देश दिएको थियो। आज विश्व फेरि त्यही मूल्यको खोजीमा देखिन्छ। युद्धको भय, वातावरणीय संकट, सामाजिक ध्रुवीकरण, मानसिक तनाव र तीव्र प्रविधिगत परिवर्तनबीच मानव समाजलाई नयाँ नैतिक दिशाको आवश्यकता छ। यही पृष्ठभूमिमा लुम्बिनीबाट उठेको Universal Peace Sanctuary को अवधारणाले नेपालका लागि एउटा महत्वपूर्ण सम्भावना प्रस्तुत गरेको छ।

यो परियोजना सफल भए लुम्बिनी धार्मिक तीर्थस्थलमा मात्र सीमित नरही विश्व शान्ति, अन्तरधार्मिक सद्भाव, मानव एकता र विश्वबन्धुत्वको अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्रका रूपमा विकास हुन सक्छ। तर त्यसका लागि परियोजनालाई व्यक्तिविशेषको अभियानमा मात्र सीमित नराखी व्यापक राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, पारदर्शी व्यवस्थापन र संस्थागत स्वामित्वको आवश्यकता हुनेछ।

निष्कर्ष

आज मानवजातिसँग इतिहासकै सबैभन्दा शक्तिशाली प्रविधि छ, तर त्यही अनुपातमा मानव हृदयमा शान्ति, करुणा र नैतिक चेतना विकास भएको छ कि छैन भन्ने प्रश्न हामीमाझ टड्कारो रुपमा उभिएको छ ।  सायद यही कारण लुम्बिनीको सन्देश आज पहिलेभन्दा बढी सान्दर्भिक छ। बुद्धको जन्मभूमिबाट विश्वलाई फेरि एउटा प्रश्न सोध्न सकिन्छ-हामीले संसार जित्न खोज्ने हो कि संसारलाई शान्त बनाउन ?

क्याब्जे श्याल्पा तेन्जिन रिन्पोछेको Universal Peace Sanctuary अभियानले यही प्रश्नलाई एउटा विश्वव्यापी आह्वानमा रूपान्तरण गर्न खोजेको छ-विभाजनबाट एकतातर्फ, घृणाबाट करुणातर्फ, युद्धबाट शान्तितर्फ र स्वार्थबाट साझा मानव भविष्यतर्फ।

यदि लुम्बिनीबाट उठेको यो अभियान संस्थागत, समावेशी र पारदर्शी रूपमा अघि बढ्न सक्यो भने भविष्यले नेपाललाई केवल बुद्ध जन्मभूमिका रूपमा मात्र होइन, विश्व शान्ति र विश्वबन्धुत्वको नयाँ विमर्शलाई नेतृत्व गर्ने भूमिको रूपमा पनि सम्झन सक्छ। किनकि  शान्ति कुनै एक राष्ट्रको सम्पत्ति होइन। शान्ति कुनै एक धर्मको अधिकार होइन।
शान्ति सम्पूर्ण मानवताको साझा आवश्यकता र साझा जिम्मेवारी हो।