लेखनाथ सिकारू
हरेक वर्ष जुलाई ३० का दिन विश्वभर अन्तर्राष्ट्रिय मानव बेचबिखन विरुद्ध दिवस मनाइन्छ। सन् २०१३ मा संयुक्त राष्ट्र सङ्घको महासभाले मानव बेचबिखनविरुद्धको विश्वव्यापी कार्ययोजनाको प्रभावकारिताको समीक्षा गर्न आयोजित उच्चस्तरीय बैठकपछि जुलाई ३० लाई अन्तर्राष्ट्रिय मानव बेचबिखन विरुद्ध दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गरेको थियो। यस दिवसले मानव बेचबिखन जस्तो संगठित अपराधविरुद्ध विश्व समुदायलाई एकताबद्ध गर्दै पीडितको अधिकार संरक्षण, अपराधीमाथि कानुनी कारबाही तथा रोकथामका प्रयासलाई सुदृढ बनाउन प्रेरित गर्दछ।
यस वर्ष (२०२६) को अन्तर्राष्ट्रिय मानव बेचबिखन विरुद्ध दिवस “ठगीको जालभित्र थुनिएका” भन्ने नाराका साथ मनाइँदै छ। यो नाराले विशेषगरी डिजिटल प्रविधिको दुरुपयोग गर्दै अनलाइन ठगी, साइबर अपराध तथा जबर्जस्ती श्रममा मानिसलाई फसाइने नयाँ प्रवृत्तिलाई उजागर गरेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय आप्रवासन संगठन (IOM) ले पनि अनलाइन ठगीका नाममा विभिन्न देशमा सञ्चालन भइरहेका आपराधिक केन्द्रहरूमा मानव बेचबिखनका पीडितहरूको पहिचान, उद्धार, संरक्षण र पुनर्स्थापनाका लागि प्रभावकारी अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य आवश्यक रहेकोमा जोड दिएको छ।
मानव बेचबिखन आधुनिक विश्वको सबैभन्दा जघन्य, अमानवीय र संगठित अपराधमध्ये एक हो। यसले मानिसको स्वतन्त्रता, सम्मान, सुरक्षा र आधारभूत मानवअधिकारमाथि प्रत्यक्ष आक्रमण गर्दछ। दास प्रथा औपचारिक रूपमा अन्त्य भएको शताब्दी बितिसक्दा पनि मानव बेचबिखनका नयाँ–नयाँ स्वरूपले संसारभर लाखौं मानिसलाई शोषणको चक्रमा पारेको छ। त्यसैले मानव बेचबिखनलाई आजको सभ्य समाजमाथिको गहिरो कलंकका रूपमा लिइन्छ।
मानव बेचबिखन भनेको के हो ?
मानव बेचबिखन भन्नाले कुनै व्यक्तिलाई छल, प्रलोभन, बल प्रयोग, धम्की, अपहरण, दबाब, अधिकारको दुरुपयोग वा आर्थिक प्रलोभनका माध्यमबाट नियन्त्रणमा लिएर शोषण गर्नु हो। शोषणका स्वरूपहरूमा यौन शोषण, जबर्जस्ती श्रम, घरेलु दासता, बालश्रम, अंग तस्करी, जबर्जस्ती विवाह, अपराध गर्न बाध्य पार्ने कार्य तथा पछिल्ला वर्षहरूमा अनलाइन ठगी सञ्चालन गराउने उद्देश्यसमेत पर्दछन्।
आज मानव बेचबिखन सीमाना पार गरेर मात्र हुने अपराध होइन। एउटै देशभित्र पनि मानिसलाई रोजगारी, विवाह, अध्ययन, मनोरञ्जन वा राम्रो जीवनको सपना देखाएर विभिन्न प्रकारका शोषणमा धकेलिने गरेको छ। त्यसैले मानव बेचबिखनको स्वरूप दिनप्रतिदिन जटिल र प्रविधिमैत्री बन्दै गएको छ।
विश्वव्यापी अवस्था
मानव बेचबिखन विश्वका लगभग सबै देशलाई असर गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय अपराध हो। विकसित, विकासशील तथा अल्पविकसित सबै मुलुक यस समस्याबाट प्रभावित छन्। कतिपय देश स्रोत मुलुक, कतिपय गन्तव्य मुलुक र केही देश पारवहन (ट्रान्जिट) मुलुकका रूपमा रहेका छन्।
विश्वव्यापी रूपमा महिलाहरू र बालिकाहरू यौन शोषणका लागि सबैभन्दा बढी बेचबिखनमा पर्ने समूह हुन्। त्यसैगरी पुरुष तथा बालकहरूलाई जबर्जस्ती श्रम, निर्माण क्षेत्र, कृषि, उद्योग, माछा मार्ने काम, घरेलु श्रम तथा अन्य जोखिमयुक्त क्षेत्रमा शोषण गरिन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा अनलाइन माध्यमबाट वैदेशिक रोजगारी, प्रेम सम्बन्ध, सामाजिक सञ्जाल, नक्कली लगानी तथा आकर्षक जागिरको प्रलोभन देखाएर मानव बेचबिखन गर्ने प्रवृत्ति तीव्र रूपमा बढेको छ।
साइबर प्रविधिको विस्तारसँगै अपराधीहरूले सामाजिक सञ्जाल, मेसेजिङ एप, नक्कली वेबसाइट तथा अनलाइन विज्ञापनमार्फत मानिसलाई विश्वासमा पारेर विदेश पुर्याउने र त्यहाँ जबर्जस्ती साइबर ठगी तथा अन्य आपराधिक गतिविधिमा संलग्न गराउने गरेको पाइएको छ। यसले मानव बेचबिखनको स्वरूप परम्परागत सीमाबाट बाहिर विस्तार भएको स्पष्ट देखाउँछ।
नेपालमा मानव बेचबिखनको अवस्था
नेपाल पनि मानव बेचबिखनबाट प्रभावित मुलुक हो। गरिबी, बेरोजगारी, अशिक्षा, वैदेशिक रोजगारीप्रतिको आकर्षण, लैङ्गिक विभेद, खुला सीमा, प्राकृतिक विपत्ति तथा राजनीतिक–सामाजिक अस्थिरताजस्ता कारणले नेपाली नागरिकहरू विभिन्न प्रकारका बेचबिखन र शोषणको जोखिममा पर्दै आएका छन्।
नेपालबाट विशेषगरी महिलाहरू, किशोरीहरू तथा बालबालिकाहरूलाई वैदेशिक रोजगारी, विवाह, अध्ययन वा आकर्षक रोजगारीको प्रलोभनमा पारेर बेचबिखन गरिने घटनाहरू सार्वजनिक हुँदै आएका छन्। पछिल्ला वर्षहरूमा वैदेशिक रोजगारीका नाममा विभिन्न देशमा पुर्याएर जबर्जस्ती श्रम, घरेलु हिंसा तथा आर्थिक शोषणमा पार्ने घटनाहरू पनि बढिरहेका छन्। सामाजिक सञ्जालको व्यापक प्रयोगसँगै अनलाइन माध्यमबाट हुने छलकपटले जोखिमलाई थप जटिल बनाएको छ।
मानव बेचबिखनका प्रमुख कारण
मानव बेचबिखन एकल कारणबाट हुने अपराध होइन। यसको पछाडि सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक तथा मनोवैज्ञानिक पक्षहरू जोडिएका हुन्छन्। प्रमुख कारणहरू निम्नानुसार छन्–
गरिबी र बेरोजगारी।
अशिक्षा तथा चेतनाको अभाव।
वैदेशिक रोजगारीको आकर्षण।
लैङ्गिक असमानता र घरेलु हिंसा।
सामाजिक विभेद तथा बहिष्करण।
खुला सीमा र कमजोर सीमा निगरानी।
प्राकृतिक विपत्ति तथा विस्थापन।
सामाजिक सञ्जाल र अनलाइन ठगीको दुरुपयोग।
संगठित अपराध समूहहरूको सक्रियता।
कानुन कार्यान्वयनमा कमजोरी तथा पीडितको मौनता।
मानव बेचबिखनका प्रमुख प्रकार
मानव बेचबिखन समयसँगै विभिन्न स्वरूपमा विकसित भएको छ। प्रमुख प्रकारहरू यसप्रकार छन्-
१. यौन शोषणका लागि बेचबिखन
सबैभन्दा बढी देखिने स्वरूप यही हो। महिलाहरू तथा बालिकाहरूलाई वेश्यावृत्ति, यौन शोषण तथा मनोरञ्जन उद्योगका नाममा बेचबिखन गरिन्छ।
२. जबर्जस्ती श्रम
व्यक्तिलाई उद्योग, निर्माण, कृषि, घरेलु काम, होटल, कारखाना वा अन्य क्षेत्रमा न्यून वा बिना पारिश्रमिक काम गर्न बाध्य बनाइन्छ।
३. बाल बेचबिखन
बालबालिकालाई बालश्रम, घरेलु काम, सडकमा माग्न लगाउने, यौन शोषण तथा अवैध गतिविधिमा प्रयोग गरिन्छ।
४. अंग तस्करी
आर्थिक प्रलोभन वा दबाबमा मानिसका अंग निकालेर अवैध कारोबार गरिन्छ। यो गम्भीर अन्तर्राष्ट्रिय अपराध हो।
५. जबर्जस्ती विवाह
विशेषगरी महिला तथा किशोरीहरूलाई इच्छा विपरीत विवाह गर्न बाध्य बनाइन्छ र त्यसपछि विभिन्न प्रकारका शोषण गरिन्छ।
६. साइबर तथा अनलाइन ठगीका लागि बेचबिखन
पछिल्ला वर्षहरूमा देखिएको नयाँ स्वरूप हो। रोजगारीको प्रलोभनमा विदेश लगेर अनलाइन ठगी, डिजिटल अपराध तथा अन्य गैरकानुनी गतिविधिमा संलग्न गराइन्छ।
मानव बेचबिखनका दुष्परिणाम
मानव बेचबिखनले पीडितको जीवनमा दीर्घकालीन असर पार्दछ। यसबाट शारीरिक, मानसिक, सामाजिक तथा आर्थिक क्षति हुन्छ। धेरै पीडितहरू हिंसा, यौन दुर्व्यवहार, मानसिक तनाव, आत्मविश्वासको कमी, सामाजिक बहिष्कार तथा आर्थिक संकटको सामना गर्न बाध्य हुन्छन्। परिवार विखण्डन, सामाजिक असुरक्षा, अपराधको विस्तार तथा राष्ट्रको मानव विकासमा समेत यसले नकारात्मक प्रभाव पार्दछ।
नेपालको कानुनी व्यवस्था
नेपाल सरकारले मानव बेचबिखन नियन्त्रणका लागि विभिन्न कानुनी तथा नीतिगत व्यवस्था गरेको छ। मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०६४ तथा मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) नियमावली, २०६५ लागू गरी यस अपराधलाई नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरिएको छ।
२०६४ साल कात्तिक ६ गते जारी भएको उक्त ऐनले मानव बेचबिखन तथा ओसारपसारलाई गम्भीर अपराधका रूपमा परिभाषित गरेको छ। देहव्यापारमा लगाउने, शोषण गर्ने उद्देश्यले व्यक्ति बेचबिखन गर्ने, विदेश पठाउने वा ओसारपसार गर्ने कार्यलाई कानुनले दण्डनीय अपराध मानेको छ। ऐनले दोषीलाई कडा सजाय, पीडितलाई क्षतिपूर्ति, उद्धार, संरक्षण तथा पुनर्स्थापनाको व्यवस्था गरेको छ। साथै नेपालले विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय महासन्धि तथा प्रोटोकलहरूमा सहभागिता जनाउँदै मानव बेचबिखनविरुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई पनि प्राथमिकता दिएको छ।
रोकथामका उपाय
मानव बेचबिखन रोक्न सरकार, सुरक्षा निकाय, स्थानीय तह, नागरिक समाज, सञ्चारमाध्यम, निजी क्षेत्र तथा आम नागरिक सबैको साझा प्रयास आवश्यक हुन्छ। यसका लागि–
जनचेतनामूलक कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्ने।
सुरक्षित वैदेशिक रोजगारीबारे सही सूचना प्रवाह गर्ने।
सामाजिक सञ्जाल तथा अनलाइन माध्यमको सुरक्षित प्रयोगबारे सचेतना बढाउने।
सीमा क्षेत्रमा निगरानी सुदृढ गर्ने।
पीडितको उद्धार, पुनर्स्थापना र पुनःएकीकरणलाई प्राथमिकता दिने।
अपराधीमाथि कडा कानुनी कारबाही सुनिश्चित गर्ने।
विद्यालय तथा समुदायस्तरमा मानव बेचबिखनविरुद्ध शिक्षा र सचेतना अभियान सञ्चालन गर्ने।
अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र सूचना आदानप्रदानलाई अझ प्रभावकारी बनाउने।
निष्कर्ष
मानव बेचबिखन केवल कानुनी अपराध मात्र होइन, यो सम्पूर्ण मानव सभ्यतामाथिको गम्भीर कलंक हो। विज्ञान, प्रविधि र आर्थिक विकासले अभूतपूर्व उचाइ हासिल गरिरहेको वर्तमान समयमा पनि मानिसलाई वस्तु सरह किनबेच गरिनु, शोषण गरिनु र स्वतन्त्रताबाट वञ्चित गरिनु अत्यन्तै लज्जास्पद अवस्था हो। मानव जीवनको मूल्य कुनै पनि आर्थिक लाभभन्दा ठूलो हुन्छ भन्ने सत्यलाई समाजका हरेक तहले आत्मसात् गर्न आवश्यक छ।
अन्तर्राष्ट्रिय मानव बेचबिखन विरुद्ध दिवस केवल औपचारिक दिवस होइन; यो मानव मर्यादा, स्वतन्त्रता र न्यायको पक्षमा उभिने साझा प्रतिबद्धताको दिन हो। प्रत्येक नागरिक सचेत हुने, प्रत्येक समुदाय जिम्मेवार बन्ने, प्रत्येक निकाय प्रभावकारी रूपमा सक्रिय हुने र प्रत्येक पीडितले न्याय पाउने वातावरण निर्माण गर्न सके मात्र मानव बेचबिखनमुक्त समाजको लक्ष्य हासिल गर्न सकिन्छ।
सभ्य समाजको पहिचान मानिसको सम्मानमा हुन्छ, मानिसको किनबेचमा होइन। त्यसैले मानव बेचबिखनको अन्त्य गर्नु सरकारको मात्र दायित्व नभई सम्पूर्ण समाजको साझा जिम्मेवारी हो। मानव बेचबिखनजस्तो अमानवीय अपराधको अन्त्य गर्दै सुरक्षित, मर्यादित र मानवअधिकारमैत्री समाज निर्माण गर्नु नै आजको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो।
