रोजनेपाल डटकमका लागि समीक्षा थापाको विशेष विश्लेषणात्मक रिपोर्ट
काठमाडौँ। बिहान ६ बजे नै घरबाट हतार–हतार निस्कँदा पनि कार्यालय, विद्यालय वा आफ्नो कार्यस्थलमा समयमै पुग्न नसक्ने अवस्था अहिले काठमाडौँ उपत्यकाका लाखौँ नागरिकको साझा नियति बनेको छ। कार्यालयमा ढिलो पुगेको कारण स्पष्टीकरण दिनुपर्ने, व्यवसायिक भेटघाट गुमाउनुपर्ने, इन्धनमा अनावश्यक खर्च गर्नुपर्ने र घण्टौँसम्म सडकमै समय बिताउनुपर्ने बाध्यता दिनप्रतिदिन बढ्दो छ।
उपत्यकाको ट्राफिक जाम अब सवारी व्यवस्थापनको समस्या मात्र रहेन, यसले नागरिकको समय, स्वास्थ्य, उत्पादकत्व, मानसिक अवस्था र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रसम्म प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न थालेको छ। सरकारी तथा निजी क्षेत्रका कर्मचारीदेखि दैनिक ज्यालादारी गरेर बिहान–साँझको छाक टार्ने श्रमिकसम्म सबै वर्गका नागरिक ट्राफिक अव्यवस्थाको प्रत्यक्ष मारमा परिरहेका छन्।
देशका विभिन्न जिल्लाबाट रोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा तथा अन्य आधारभूत सुविधाको खोजीमा काठमाडौँ आउनेको सङ्ख्या निरन्तर बढिरहेको छ तर बढ्दो जनघनत्वलाई धान्न सक्ने पूर्वाधार, प्रभावकारी सार्वजनिक यातायात र दीर्घकालीन सहरी योजना अभावका कारण उपत्यकाको ट्राफिक समस्या झन् जटिल बन्दै गएको छ।
यस सन्दर्भमा स्वाभाविक रूपमा केही गम्भीर प्रश्नहरू उठिरहेका छन्—
- के काठमाडौँको ट्राफिक समस्या सधैँ यस्तै रहिरहने हो?
- यसको दीर्घकालीन समाधान सम्भव छैन त?
ट्राफिक समस्याका प्रमुख कारण
१. अनियन्त्रित जनसङ्ख्या वृद्धि र केन्द्रीकृत विकास
नेपालका अधिकांश अवसरहरू अझै पनि काठमाडौँमै केन्द्रित छन्। रोजगारी, उच्च शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा तथा प्रशासनिक सुविधा प्राप्त गर्न देशभरका नागरिक उपत्यकामै आउन बाध्य छन्। यसले उपत्यकाको जनघनत्व अस्वाभाविक रूपमा बढाइरहेको छ।
२. निजी सवारी साधनको तीव्र वृद्धि र सार्वजनिक यातायातको कमजोरी
उपत्यकाका सडकहरूको क्षमता सीमित भए पनि हरेक दिन हजारौँ नयाँ मोटरसाइकल, कार तथा अन्य निजी सवारी सडकमा थपिइरहेका छन्। अर्कोतर्फ सार्वजनिक यातायात अझै पनि व्यवस्थित, भरपर्दो, समयपालन गर्ने र यात्रुमैत्री बन्न सकेको छैन। परिणामस्वरूप नागरिकहरू निजी सवारी प्रयोग गर्न बाध्य भइरहेका छन्।
३. दीर्घकालीन दृष्टिकोणबिनाको सडक विस्तार
कतिपय स्थानमा आकासे पुल, अन्डरपास वा सडक विस्तार गरिए पनि समग्र यातायात प्रणालीलाई केन्द्रमा राखेर योजना निर्माण नगरिँदा एउटा चोकको जाम अर्को चोकमा सर्ने अवस्था देखिएको छ। यसले समस्या समाधानभन्दा स्थानान्तरण मात्र गरिरहेको देखिन्छ।
४. बढ्दो महँगी र नागरिकको आर्थिक दबाब
खाद्यान्न, तरकारी, घरभाडा तथा दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्य निरन्तर बढिरहेको अवस्थामा ट्राफिक जामले थप आर्थिक बोझ सिर्जना गरेको छ। विशेष गरी विद्यार्थी, न्यून आय भएका श्रमिक तथा बाहिरी जिल्लाबाट अध्ययन वा रोजगारीका लागि आएका नागरिकहरू यसबाट बढी प्रभावित भएका छन्।
५. इन्धनको महँगी र समयको क्षति
घण्टौँसम्म जाममा गाडी स्टार्ट गरेर बस्नुपर्दा ठूलो मात्रामा इन्धन खर्च भइरहेको छ। यसले व्यक्तिगत खर्च बढाउनुका साथै विदेशी मुद्रा खर्च हुने भएकाले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा समेत नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ। साथै, उत्पादक समय सडकमै बित्दा देशको समग्र उत्पादकत्वमा समेत असर परेको छ।
कार्यालय समय पनि चुनौती
हाल अधिकांश सरकारी कार्यालय, बैंक, विद्यालय तथा निजी संस्थाहरू लगभग एउटै समयमा खुल्ने र बन्द हुने व्यवस्था छ। बिहान ९–१० बजेको समयमा सबै सवारी एकैपटक सडकमा निस्कँदा अत्यधिक चाप सिर्जना हुने गरेको छ। यदि विभिन्न क्षेत्रका कार्यालयहरूको समय चरणबद्ध रूपमा व्यवस्थापन गर्न सकियो भने ट्राफिक चाप उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिने विज्ञहरूको धारणा छ।
के समाधान सम्भव छ?
विश्वका धेरै ठूला महानगरहरूले काठमाडौँभन्दा जटिल ट्राफिक समस्या भोगेका थिए तर दीर्घकालीन सहरी योजना, आधुनिक प्रविधि, गुणस्तरीय सार्वजनिक यातायात, स्मार्ट ट्राफिक व्यवस्थापन तथा स्पष्ट सरकारी नीतिका माध्यमबाट ती सहरहरूले उल्लेखनीय सुधार गरेका छन्।
नेपालमा पनि इच्छाशक्ति, योजनाबद्ध कार्यान्वयन र प्रभावकारी समन्वय हुन सके समाधान असम्भव छैन।
सम्भावित दिगो समाधान
- उपत्यका बाहिर रोजगारीका अवसर विस्तार गर्ने।
- प्रदेश तथा जिल्लामै गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउने।
- आधुनिक, सुरक्षित र भरपर्दो सार्वजनिक यातायात प्रणाली विकास गर्ने।
- कार्यालय तथा शिक्षण संस्थाको समय चरणबद्ध रूपमा निर्धारण गर्ने।
- स्मार्ट ट्राफिक व्यवस्थापन प्रणाली लागू गर्ने।
- दीर्घकालीन सहरी विकास योजनाका आधारमा सडक पूर्वाधार विस्तार गर्ने।
- पैदलयात्री, साइकल लेन र सार्वजनिक यातायातलाई प्राथमिकता दिने नीति अवलम्बन गर्ने।
काठमाडौँ उपत्यकाको ट्राफिक जाम र भीडभाडलाई अब सामान्य समस्या वा नागरिकको नियति भनेर स्वीकार गर्ने अवस्था छैन। यो समस्या प्रत्यक्ष रूपमा नागरिकको जीवनस्तर, स्वास्थ्य, आर्थिक अवस्था र देशको उत्पादकत्वसँग जोडिएको विषय हो।
एउटा स्थानमा आयोजना निर्माण गर्दा अर्को स्थानमा समस्या सिर्जना हुने अस्थायी सोचबाट माथि उठेर उपत्यकालाई समग्र सहरी विकासको दृष्टिकोणबाट योजना बनाउन आवश्यक छ। नागरिकले दैनिक भोगिरहेको मानसिक तनाव, आर्थिक क्षति र समयको बर्बादीलाई सरकारले गम्भीर रूपमा लिँदै अल्पकालीन र दीर्घकालीन दुवै योजना प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सके मात्र काठमाडौँको ट्राफिक सास्ती अन्त्यतर्फ उन्मुख हुन सक्छ। अन्यथा, बढ्दो जनचाप र अव्यवस्थित सहरीकरणसँगै यो समस्या अझ भयावह बन्दै जाने निश्चित छ।
