काठमाडौं ।  साउनको महिना सुरु हुनासाथ नेपालको धार्मिक वातावरणमा एउटा छुट्टै ऊर्जा देखिन थाल्छ। शिवालयहरूमा घण्टी बज्न थाल्छन्, मन्दिर परिसरमा भक्तजनको भीड बढ्छ, “हर हर महादेव” र “बोलबम” का नाराले वातावरण गुञ्जिन थाल्छ। काँधमा काँवर, हातमा जल, शरीरमा भगवा वस्त्र र मुखमा भगवान् शिवको नाम बोकेर सडकमा निस्कने हजारौँ श्रद्धालुको दृश्य आफैँमा एउटा जीवन्त धार्मिक संस्कृतिको प्रतीक बनेर उभिन्छ तर बोलबम केवल एउटा धार्मिक यात्रा हो त? मेरो विचारमा—होइन। यो आस्था हो, तपस्या हो, अनुशासन हो, सामाजिक एकताको सन्देश हो र सही ढङ्गले सञ्चालन गर्न सकेमा सामाजिक जागरणको एउटा प्रभावकारी अभियान पनि बन्न सक्छ।

यहाँ प्रस्तुत तस्वीरले पनि यही सन्देश बोकेको देखिन्छ। दुई जना युवाले हातमा बोकेको चेतनामूलक सन्देशसहितको ब्यानरमा लेखिएको छ—“बोलबम यात्रा—धर्म, एकता र सामाजिक चेतना अभियान।” धर्म तथा संस्कृतिको संरक्षण र सम्मान, जाति–धर्म–भाषा तथा समुदायबीच सामाजिक एकता, कुरीतिको अन्त्य, वातावरण संरक्षण, स्वच्छता, अनुशासन, लागुऔषध तथा सामाजिक विकृतिविरुद्ध चेतना, शिक्षा तथा मानव सेवाको प्रवर्द्धनजस्ता विषयलाई यात्रासँग जोडिएको छ।

यही दृश्यले एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माउँछ— यदि धर्मले मानिसलाई मानिससँग जोड्दैन भने त्यो धर्मको सामाजिक अर्थ के रहन्छ?

 “बोलबम” शब्द भगवान् शिवप्रतिको भक्तिभावसँग जोडिएको छ। विशेषगरी साउन महिनामा शिवभक्तहरूले पवित्र नदी, कुण्ड वा तीर्थस्थलबाट जल सङ्कलन गरी काँवरमा बोकेर शिवालयमा पुगेर शिवलिङ्गमा जल अर्पण गर्ने परम्परा विभिन्न क्षेत्रमा प्रचलित छ।

भारतको वैद्यनाथ धाम, सुल्तानगञ्ज–देवघर, हरिद्वार तथा अन्य शिवतीर्थहरूमा बोलबम यात्राको लामो धार्मिक परम्परा रहेको पाइन्छ। नेपालको सन्दर्भमा पनि साउन महिनामा विभिन्न पवित्र नदी तथा जलस्रोतबाट जल लिएर शिवालयमा पुग्ने भक्तजनको सङ्ख्या उल्लेख्य हुन्छ। नेपालमा विशेषगरी पशुपतिनाथ, कुम्भेश्वर, हलेसी, पिण्डेश्वर, विभिन्न स्थानीय शिवालय तथा नदी–तीर्थहरू बोलबम तथा शिवभक्तिको केन्द्रका रूपमा देखिन्छन्।

यस यात्राको मूल भावना अत्यन्त सरल छ—शिवप्रति श्रद्धा, शरीरमा अनुशासन, मनमा पवित्रता र कर्ममा समर्पण, कसैले यसलाई धार्मिक व्रतका रूपमा लिन्छन्, कसैले तपस्याका रूपमा, कसैले मनोकामना पूरा हुने विश्वासका रूपमा र कसैले भगवान् शिवप्रतिको भक्ति व्यक्त गर्ने माध्यमका रूपमा तर यसको अर्को गहिरो पक्ष पनि छ। यो यात्रा मानिसलाई आफ्नो सीमाभन्दा बाहिर निस्केर सामूहिक यात्रामा सहभागी गराउने संस्कृति हो।

हिन्दू धार्मिक परम्परामा साउन महिनालाई भगवान् शिवसँग विशेष रूपमा जोडिन्छ। वर्षायामको हरियाली, प्रकृतिको पुनर्जीवन र धार्मिक वातावरणसँगै साउनमा शिवपूजा तथा व्रतको विशेष महत्त्व रहँदै आएको छ।

शिव नेपाली समाजको धार्मिक चेतनामा अत्यन्त गहिरोसँग स्थापित देवता हुन्। शिवलाई कसैले महादेव भन्छन्, कसैले भोलेनाथ, कसैले शङ्कर, कसैले पशुपतिनाथ। शिवको स्वरूप पनि अद्भुत छ। उनी राजसी वैभवमा होइन, साधारण तपस्वी स्वरूपमा देखिन्छन्। शरीरमा भस्म, गलामा सर्प, शिरमा गङ्गा, हातमा त्रिशूल, डमरु र कैलाशको तपस्वी जीवन—यी प्रतीकहरूले भौतिक अहङ्कारभन्दा माथि उठेर जीवनलाई हेर्न सिकाउने धार्मिक दर्शन बोकेका छन्, त्यसैले बोलबमको यात्रा केवल जल बोकेर मन्दिर पुग्ने यात्रा मात्र होइन। यो आफूभित्रको अहङ्कार, विकृति, लोभ र नकारात्मकतालाई पनि त्याग्ने प्रतीकात्मक यात्रा बन्न सक्छ।

बोलबम यात्रामा काँवरमा जल बोकिन्छ तर वास्तविक प्रश्न यो हो—हामी काँवरमा जल मात्र बोकेर हिँडिरहेका छौँ कि जिम्मेवारी पनि बोकेर हिँडिरहेका छौँ?

यदि काँवरमा गङ्गा, नदी वा पवित्र जल बोकेर शिवलिङ्गमा अर्पण गर्ने भक्तले बाटोमा प्लास्टिक फाल्छ भने त्यो यात्राको आध्यात्मिक अर्थ कमजोर हुन्छ। यदि “हर हर महादेव” भन्दै हिँड्ने व्यक्तिले बाटोमा अश्लीलता, झगडा, दुर्व्यवहार वा हिंसा गर्छ भने शिवभक्तिको मूल भावना कहाँ रहन्छ? यदि भगवान् शिवको नाम लिने व्यक्तिले अर्को जात, धर्म वा समुदायका मानिसलाई घृणा गर्छ भने त्यो शिवभक्तिको आत्मासँग मेल खान्छ त? उत्तर हामी आफैँले खोज्नुपर्छ।

बोलबम यात्राको सबैभन्दा सुन्दर पक्षमध्ये एउटा यसको सामूहिक चरित्र हो। कसैको आर्थिक अवस्था कमजोर होला, कसैको सम्पन्न। कोही गाउँबाट आएको होला, कोही सहरबाट। कोही युवा होला, कोही वृद्ध। कोही महिला होला, कोही पुरुष तर यात्रामा सबैको मुखबाट एउटै स्वर सुनिन्छ— “बोलबम!”

यही सामूहिक स्वरले एउटा महत्वपूर्ण सामाजिक सन्देश दिन्छ—धर्मले विभाजन होइन, एकता पनि निर्माण गर्न सक्छ।

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक हो। यहाँ विभिन्न समुदायका आफ्नै धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा छन्। यस्तो विविधताबीच आफ्नो धर्म र संस्कृतिप्रति गौरव गर्नु स्वाभाविक हो। तर त्यससँगै अरूको आस्था र संस्कृतिको सम्मान गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

त्यसैले बोलबम यात्रालाई “मेरो धर्म ठूलो, तिम्रो धर्म सानो” भन्ने प्रतिस्पर्धाको रूपमा होइन, “आफ्नो आस्था सम्मान गरौँ, अरूको आस्था पनि सम्मान गरौँ” भन्ने संस्कारका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ तर बोलबम यात्रा विस्तार हुँदै जाँदा केही चुनौती पनि देखिएका छन्। ठूलो सङ्ख्यामा भक्तजन सडकमा निस्किँदा यातायात व्यवस्थापन, सडक सुरक्षा, फोहोर व्यवस्थापन, ध्वनि प्रदूषण, खानेपानी, शौचालय, प्राथमिक उपचार तथा भीड नियन्त्रण जस्ता विषयमा ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ।

विशेषगरी सडकमा पैदल यात्रा गर्ने भक्तजनका लागि सुरक्षित मार्ग, ट्राफिक व्यवस्थापन र आकस्मिक स्वास्थ्य सेवाको व्यवस्था आवश्यक हुन्छ। धार्मिक उत्साहका कारण सडक अवरुद्ध हुनु, यात्रु तथा सवारीसाधनलाई अनावश्यक समस्या पर्नु वा आपत्कालीन सवारीसाधनको आवागमनमा अवरोध हुनु हुँदैन। आस्था मनाउने अधिकारसँगै अरू नागरिकको सहज आवागमनको अधिकार पनि जोडिएको हुन्छ। त्यसैले बोलबमलाई व्यवस्थित बनाउनु धार्मिक स्वतन्त्रताविरुद्ध होइन बरु धार्मिक स्वतन्त्रताको सम्मान गर्दै सामाजिक जिम्मेवारी निर्वाह गर्नु हो।

बोलबम यात्राको क्रममा देखिने अर्को गम्भीर समस्या हो—फोहोर। प्लास्टिकका बोतल, प्याकेट, खानेकुराका खोल, कपडा तथा अन्य सामग्री सडक तथा नदीकिनारमा छाडिने प्रवृत्तिले धार्मिक यात्राको सौन्दर्यमाथि नै प्रश्न उठाउन सक्छ। हामीले भगवान् शिवलाई जल चढाउँछौँ तर त्यही जलको स्रोत नदीमा प्लास्टिक र फोहोर फाल्छौँ भने हामीले आफूलाई नै प्रश्न गर्नुपर्ने हुन्छ— के यही हो हाम्रो धार्मिक संस्कार? शिवलाई जल अर्पण गर्नु जति पुण्यको विषय मानिन्छ, नदीलाई सफा राख्नु पनि त्यत्तिकै ठूलो धार्मिक तथा सामाजिक कर्तव्य हुनुपर्छ।

त्यसैले अबको बोलबम अभियान यस्तो हुनुपर्छ— “जल बोकेर जाऔँ, फोहोर बोकेर फर्किऔँ।” जहाँ पूजा गर्छौँ, त्यहाँ सफाइ पनि गरौँ। जहाँ नदीलाई पवित्र मान्छौँ, त्यहाँ नदी संरक्षण पनि गरौँ। भगवान् शिवको धार्मिक प्रतीकमा प्रकृतिको अत्यन्त गहिरो सम्बन्ध देखिन्छ। शिव कैलाशसँग जोडिन्छन्। गङ्गा शिवको जटासँग जोडिन्छिन्। नाग, वन, पर्वत, नदी र प्रकृतिका विभिन्न प्रतीक शिवसँग जोडिएका छन्। त्यसैले शिवभक्तिको अर्थ प्रकृतिप्रतिको सम्मानसँग पनि जोडिन सक्छ।

आज नदीहरू प्रदूषित छन्। वन विनाश भइरहेको छ। प्लास्टिकजन्य फोहोर बढिरहेको छ। पानीका स्रोतहरू सुक्दै गएका छन्।

यस्तो अवस्थामा लाखौँ मानिसलाई प्रभावित गर्न सक्ने बोलबम यात्रालाई वातावरण संरक्षणको जनअभियान बनाउन सकिँदैन र? अवश्य सकिन्छ।

हरेक बोलबम यात्रामा एउटा बिरुवा रोपौँ।
हरेक शिवालयमा एउटा सरसफाइ अभियान चलाऔँ।
हरेक नदीकिनारमा प्लास्टिक निषेधको सन्देश दिऔँ।
हरेक भक्तलाई वातावरण संरक्षणको स्वयंसेवक बनाऔँ।

त्यसपछि बोलबम केवल धार्मिक यात्रा रहनेछैन। यो राष्ट्रव्यापी नागरिक अभियान बन्न सक्छ।

आजको युवा पुस्ता सामाजिक सञ्जाल, प्रविधि र आधुनिक जीवनशैलीसँग जोडिएको छ तर यही पुस्तामा आफ्नो संस्कृति र मौलिक पहिचानप्रति चासो पनि बढ्दै गएको देखिन्छ। बोलबम यात्रालाई युवासँग जोड्ने हो भने धार्मिक आस्थासँगै स्वयंसेवा, रक्तदान, सरसफाइ, वातावरण संरक्षण, सडक सुरक्षा, लागुऔषधविरुद्ध चेतना, विपद् व्यवस्थापन तथा मानव सेवाका कार्यक्रम जोड्न सकिन्छ।

कल्पना गरौँ— हजारौँ युवा काँवर बोकेर शिवालयतर्फ जाँदैछन् तर बाटोमा उनीहरू फोहोर उठाउँदैछन्। रक्तदान गर्दैछन्। वृद्ध तथा अशक्त भक्तजनलाई सहयोग गर्दैछन्। ट्राफिक व्यवस्थापनमा स्वयंसेवा गर्दैछन्। लागुऔषधविरुद्ध सन्देश दिइरहेका छन्। नदी सफा गरिरहेका छन्। त्यो दृश्य धार्मिक दृश्य हुनेछैन—त्यो जागृत समाजको दृश्य हुनेछ।

आज हाम्रो समाज अनेक प्रकारका विकृतिबाट गुज्रिरहेको छ। लागुऔषधको समस्या छ। हिंसा छ। दुर्व्यवहार छ। सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग छ। अन्धविश्वास र कुरीतिका विभिन्न रूप छन्। युवामा निराशा र दिशाहीनताको समस्या छ। यस्तो अवस्थामा धर्मलाई केवल कर्मकाण्डमा सीमित गर्नु पर्याप्त हुँदैन।

धर्मले चरित्र निर्माण गर्नुपर्छ।
धर्मले जिम्मेवारी सिकाउनुपर्छ।
धर्मले मानवता सिकाउनुपर्छ।
धर्मले सत्य र सदाचारको बाटो देखाउनुपर्छ।

शिवको नाम लिएर हिँड्ने युवाले यदि एक जना बिरामीलाई अस्पताल पुर्‍यायो भने त्यो पनि शिवसेवा हो। कुनै वृद्ध भक्तलाई बाटो काट्न सहयोग गर्‍यो भने त्यो पनि शिवसेवा हो। सडकमा फालिएको फोहोर उठायो भने त्यो पनि शिवसेवा हो। कसैलाई रक्तदान गर्‍यो भने त्यो पनि शिवसेवा हो। भोकालाई खाना खुवायो भने त्यो पनि शिवसेवा हो। किनकि अन्ततः मानवसेवाभन्दा ठूलो धर्म के हुन सक्छ?यसले बोलबम यात्रालाई धर्म, एकता र सामाजिक चेतनासँग जोड्ने प्रयास गरेको छ।

“धर्म तथा संस्कृतिको संरक्षण र सम्मान”देखि “जाति, धर्म, भाषा र समुदायबीच सामाजिक एकता”, “कुरीतिको अन्त्य”, “स्वच्छता, अनुशासन र वातावरण संरक्षण”, “लागुऔषध तथा सामाजिक विकृतिविरुद्ध चेतना” र “शिक्षा, सद्भाव तथा मानव सेवाको प्रवर्द्धन”सम्मका विषय उठाइनु आफैँमा सकारात्मक सोच हो।

यही सोचलाई व्यापक बनाउन जरुरी छ। किनकि आजको पुस्तालाई केवल “शिवको नाम जप” भनेर पुग्दैन।

उनीहरूलाई भन्नुपर्छ—

शिवको नाम जप, तर मानवलाई नदुखाऊ।
मन्दिर जाऊ, तर प्रकृतिलाई नबिगार।
जल चढाऊ, तर नदीलाई प्रदूषित नगर।
भगवा लगाऊ, तर मनमा घृणा नराख।
बोलबम भन, तर समाजमा सद्भाव फैलाऊ।

यही नै आधुनिक बोलबमको वास्तविक सन्देश बन्न सक्छ।

अब बोलबम यात्रालाई व्यवस्थित, सुरक्षित र सामाजिक रूपमा जिम्मेवार बनाउन केही विषयमा गम्भीर ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ।

१. सुरक्षित यात्रा

भक्तजनका लागि छुट्टै पैदल मार्ग, ट्राफिक व्यवस्थापन र सडक सुरक्षा सुनिश्चित गरिनुपर्छ।

२. स्वच्छ बोलबम

एकपटक प्रयोग हुने प्लास्टिक न्यून गर्ने र फोहोर व्यवस्थापनको अनिवार्य व्यवस्था हुनुपर्छ।

३. स्वास्थ्य सेवा

मुख्य बोलबम मार्गमा प्राथमिक उपचार केन्द्र, एम्बुलेन्स र स्वास्थ्य स्वयंसेवक परिचालन गरिनुपर्छ।

४. महिला तथा बालबालिकाको सुरक्षा

भीडभाडमा महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिकको सुरक्षालाई विशेष प्राथमिकता दिनुपर्छ।

५. वातावरण संरक्षण

नदी, ताल तथा जलस्रोतलाई प्रदूषण हुन नदिन धार्मिक संस्था, स्थानीय तह र स्वयंसेवी संस्थाबीच सहकार्य हुनुपर्छ।

६. सामाजिक चेतना

बोलबम कार्यक्रमसँग लागुऔषध, हिंसा, बालविवाह, दुव्र्यवहार र सामाजिक विकृतिविरुद्ध चेतनामूलक अभियान सञ्चालन गर्न सकिन्छ।

७. धार्मिक सहिष्णुता

आफ्नो धर्मप्रति गौरव गर्दै अरूको धार्मिक आस्था र संस्कृतिको सम्मान गर्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।

साउन आउँछ। शिवालयमा भीड लाग्छ। काँवर उठ्छ। जल बोकिन्छ। सडकमा “बोलबम” गुञ्जिन्छ।केही दिनपछि साउन सकिन्छ। भीड हराउँछ। नारा हराउँछ। तर प्रश्न बाँकी रहन्छ—यदि केही किलोमिटर पैदल हिँडेर केवल मन्दिर पुग्यौँ भने त्यो एउटा धार्मिक यात्रा भयो। तर यदि त्यही यात्राले एउटा फोहोर सडक सफा गर्‍यो, एउटा बिरुवा रोप्यो, एउटा बिरामीलाई सहयोग गर्‍यो, एउटा युवालाई लागुऔषधबाट जोगायो, एउटा परिवारमा सद्भाव ल्यायो, एउटा समुदायलाई अर्को समुदायसँग जोड्यो भने त्यो यात्रा सामाजिक परिवर्तनको यात्रा बन्न सक्छ।

आज आवश्यकता यही हो। बोलबमको स्वर मन्दिरमा मात्र होइन, समाजमा पनि गुञ्जिनुपर्छ।

“हर हर महादेव” को अर्थ केवल आकाशतर्फ फर्केर उच्चारण गर्ने शब्दमा सीमित हुनु हुँदैन।

यसको अर्थ हुनुपर्छ—

हराओस् हिंसा।
हराओस् घृणा।
हराओस् विकृति।
हराओस् भ्रष्ट आचरण।
हराओस् वातावरणप्रतिको बेवास्ता।

र जन्मियोस्— मानवता।
सद्भाव। अनुशासन। सेवा। एकता।
जिम्मेवारी।

त्यसैले अबको बोलबम यस्तो होस्— “काँवरमा जल, हृदयमा शिव; ओठमा मन्त्र, व्यवहारमा मानवता। “धर्म हाम्रो संस्कार बनोस्,

एकता हाम्रो शक्ति बनोस्,
सेवा हाम्रो कर्म बनोस्,
स्वच्छता हाम्रो पहिचान बनोस्। सडकमा हिँडिरहेका हजारौँ बोलबम भक्तका पाइला केवल शिवालयतर्फ मात्र नबढून्—

ती पाइला सभ्य, संस्कारी, स्वच्छ, एकताबद्ध र जिम्मेवार नेपालको दिशातर्फ पनि अघि बढून्।

किनकि—

शिवलाई जल चढाउनु आस्था हो,
तर जलको स्रोत जोगाउनु जिम्मेवारी हो।
शिवको नाम लिनु भक्ति हो,
तर मानवको सेवा गर्नु शिवत्व हो।
बोलबम भन्नु परम्परा हो,
तर समाजलाई जोड्नु त्यसको सार्थकता हो।

हर हर महादेव !
बोलबम !
बोलबम !!

लेखक : मुकुन्द सिलवाल
संयोजक
स्वतन्त्र नागरिक जनजागरण अभियान